Anno 1758

DE SJAASBERGERGANK

TV-Interview 'Sjaasbergergank'  Gezien de traditie is dit gesprek in het dialect.
Ga naar de foto's van 2009
Ga naar de foto's van 2010
Ga naar de foto's van 2011 

Het was kluizenaar Haesen die ter ere van Antonius van Padua in 1758 bij testament een hoogmis met preek stichtte op het feest van de heilige (13 juni) en een hoogmis op de dinsdag na de feestdag. De grote toeloop van bedevaartgangers had echter plaats op de laatste zondag van juni.
Dan werd er het feest gevierd van St. Leonardus, de heilige kluizenaar uit de 6e eeuw, hoewel in de oude kerkelijke feestkalender zijn feestdag op 6 november viel. Op die zondag in juni trokken veel mensen uit de omtrek en uit Maastricht 's morgens vroeg, alleen of in groepen, naar de kluis op de heuvel. Die tocht werd de 'Sjaasbergergank' genoemd. Er werd een hoogmis in de openlucht gehouden, waarna een uitbundige volkskermis plaatsvond.
Op 18 juni 1808 verbood de maire van Schin op Geul dat op het Leonardusfeest de mis in de kapel werd gelezen en dat tenten voor de verkoop van eten, drinken en kramerijen werden opgericht.
Als alternatief mocht er die dag wel op het kerkhof van de kerk van Schin op Geul worden gehandeld 'vanden vremden zowel als van de inwoonders'. Hoewel dat jaar geen mis op de Schaelsberg werd gedaan, trokken de bedevaartgangers en handelaren er toch naar toe om er hun devotie te doen en handel te drijven.

De bedevaart bleef bestaan, zoals blijkt uit het reisverslag van Craandijk uit 1888: 'Zoo gij den Schaefsberg [sic] al dan niet zoudt bezoeken om de wille der hermitage, verzuim de bedevaart derwaarts niet om het heerlijk deel der schepping Gods, dat zich daar voor u ontrolt'. Toen in 1905 kluizenaar Clemens Salingré koos voor de huwelijkse staat, stond de kluis enige maanden leeg.
Een opvolger, broeder Lutgerus ('mon frère'), kon nog worden gevonden, waardoor de continuïteit van de 'gang' werd gewaarborgd.

Over de 'gang van 1906, op de laatste zondag van juni, berichtte de Limburger Koerier: 'van alle zijden stroomen bedevaartgangers naar de kluis om de heilige missen bij te wonen [en] naar het sermoen te luisteren van den E. Pater, die de duizenden daar aanwezig, opwekt tot geloof en deugd. Na afloop der plechtigheden is het volop kermis...' In 1930 is broeder Lutgerus uit de kluis vertrokken. Kluis en kluizenaar waren ondertussen meer en meer een toeristische attractie geworden, zodat de kerk geen verdere pogingen heeft gedaan de kluizenaarstraditie te bewaren.

In 1939 kwam er ook een einde aan de 'Sjaasbergergank'. Een zekere 'Pluvius' constateerde in 1949 dat de Leonardusviering steeds minder volk trok. Er bestonden wel plannen om de weg naar de kluis toegankelijk te maken voor autobussen, zodat reisondernemingen de kluis in hun toeristische routes konden opnemen.

In 1969 werd de traditie van de bedevaart hersteld door de kring Valkenburg van dialectvereniging Veldeke, met medewerking van de geestelijkheid van Schin op Geul. Sindsdien wordt op de laatste zondag van juni weer een hoogmis in de openlucht gehouden, opgedragen door de pastoor van Schin op Geul, waarbij het Limburgse dialect het Nederlands vervangt. Een groot aantal personen komt uit Valkenburg. maar de inwoners van Klimmen, Hulsberg, Ransdaal, Walem en Schin op Geul laten zich ook niet onbetuigd. Na afloop is er een kermisachtig feest op het plateau.

De 'Stichting Sjaasbergergank' te Valkenburg houdt de traditie van de 'gank' in stand. Op 17 januari, het feest van St. Antonius Abt, die als patroon der boeren gold en als beschermer tegen veeziekten, kwamen tot in de jaren dertig ook heel wat mensen naar de kluis. Zij haalden bij de kluizenaar kleine 'Sintteunis-broodjes', waarop een T ingedrukt stond, om ze aan het vee te voeren.
Eveneens brandmerkte indertijd de kluizenaar met een Hubertussleutel honden tegen hondsdolheid.

                        Bron: Meertens Instituut